§ 37. РАВАНДИ КОЛЛЕКТИВОНИИ ХОҶАГИИ ҚИШЛОҚИ ҶУМҲУРӢ ДАР СОЛҲОИ ПАНҶСОЛАИ ЯКУМИ ТАРАҚҚИЁТИ ХОҶАГИИ ХАЛҚ (1928/1929 – 1932/1933)

Сиёсати саросар (ҳатмӣ) гузаронидани коллективонӣ. Сиёсати коллективонии солҳои 1927 – 1929-ро ҳамчун сиёсати таъсиси хоҷагиҳои истеҳсолӣ дар деҳот номидан мумкин аст. Дар ИҶШС ба сиёсати саросарӣ (ҳатмӣ) гузаронидани коллективонӣ баҳори соли 1929 оғоз шуда буд. Тоҷикистон ба ин сиёсат тайёр набуд, чунки ҳанӯз ҳам дар ин ҷо ислоҳоти замин пурра ба охир нарасида буд. Таъсири бойу «кулак»-ҳо низ ҳоло зиёд буд. Дар охири соли 1929 дар Тоҷикистон ҳамагӣ 251 колхоз, ки 5421 хоҷагиро муттаҳид мекард, вуҷуд дошт. Ин миқдор колхозҳою хоҷагиҳои муттаҳидшуда қариб 2% шумораи умумии хоҷагиҳои яккадастро ташкил медоданд.

Дар Тоҷикистон ба сиёсати саросарӣ ва ҳатмии ба муттаҳидшавӣ гузаштан соли 1930 оғоз карданд. Барои гузариш аввал татбиқи ин сиёсатро дар чор ноҳияи ҷумҳурӣ: Саройкамар (ҳоло Панҷ), Қубодиён, Чиптӯра (ҳоло Шаҳринав), Арал (Абдурраҳмони Ҷомӣ) ва округи Хуҷанд ҳамчун таҷриба эълон карданд. Мақсад он буд, ки ин ноҳияҳоро ба такягоҳи оянда барои саросарӣ гузаронидани коллективонӣ табдил диҳанд.

Барои ба амал баровардани ин мақсад ба Тоҷикистон 87 нафар аз 25 ҳазор нафарчиёни умумииттифоқ, даҳҳо бригадаҳои шефӣ аз Москва, Иваново-Вознесенск, Санкт-Петербург, Тошканд ва садҳо пешқадамони ташкилотчии ҷумҳурӣ сафарбар шуда буданд. Соли 1930 соли РКДЗ (ТОЗ)-ҳо эълон гардида буд. 25 ҳазор нафарчиён дар ташкилу мустаҳкам кардани хоҷагиҳои навтаъсис иштирок карданд. Охири моҳи май дар ҷумҳурӣ 526 колхоз вуҷуд дошт, ки қариб 28 ҳазор хоҷагиро (13,1%) муттаҳид мекард. Аз ин ҳисоб зиёда аз 500 колхоз ТОЗ-ҳо буданд. Барои хуб ба роҳ мондани кори ТОЗ-ҳо соли 1930 оинномаи намунавии ТОЗҳо қабул гардид. Ҳукумат ҳам тарафдори суръат гирифтани коллективонӣ будани худро бо қарори махсус эълон карда буд. Аз ҷумла қайд шуда буд, ки соли 1931 дар пахтакорӣ 50% пахтакорон ба колхозҳо ҷалб карда мешаванд. Аз ин рӯ соли 1931 маъракаҳои якмоҳа ва думоҳаи сохтмони колхозӣ ташкил ва гузаронда шуданд. Дар натиҷа дар аввали соли 1932 дар ҷумҳурӣ 2554 колхоз вуҷуд дошт, ки ин 45% хоҷагиҳои камбағалону миёнаҳолро дар бар мегирифт. Дар пахтакорӣ колхозҳо 76%-и шумораи умумии хоҷагиҳоро муттаҳид мекарданд (84, 2% майдонҳои кишт).

Омилҳои ба раванди коллективонӣ таъсиррасонанда инҳо буданд:

1. Ёрии техникии давлат бештар ба корҳои душвори деҳқонӣ – шудгор, расонида мешуд. Соли 1929 дар Тоҷикистон 4 СМТ (Пойгоҳи мошину тракторҳо)-и дорои 41 трактор вуҷуд дошту соли 1932 19 ПМТ-и дорои 1284 трактор, ки дастёри деҳқонон гардида буданд.
2. Ба корҳои деҳқонӣ ҷалб намудани меҳнати занҳо (деҳқонзан – колхозчизанҳо). То соли 1929 занҳо дар хоҷагӣ кор мекарданд, вале узви хоҷагӣ ҳисоб намешуданд. Музди меҳнати онҳоро ба музди меҳнати мардҳои узви ҳамроҳ мекарданд. Аз соли 1930 онҳоро узви хоҷагӣ ва ҳаққи меҳнат мегирифтагӣ карданд. Звеноҳо ва бригадаҳои алоҳидаи занона бо роҳбарии занони фаъол таъсис ёфтанд.
3. Баландтар гардидани ҳосилнокии зироати колхозҳою совхозҳо назар ба хоҷагиҳои мустақил, яккадаст. Хоҷагиҳои мустақил ҳарчанд кӯшиш карданд, ки таҷрибаи колхозҳоро дар хоҷагии худ ҷорӣ намоянд, вале истеҳсоли маҳсулотро ба дараҷаи хоҷагиҳои коллективӣ – колхозҳо расонда натавонистанд. Манфиати иқтисодӣ онҳоро маҷбур кард, ки ба колхоз дохил шаванд.
4. Ёрии давлату сарпараст (шеф)-ҳо ба соҳаи пахтакорӣ, дар кофтани каналҳо ва бунёд намудани системаи обёрӣ, ташкили истеҳсолоти колхозӣ, ба роҳ мондани ҳисобу китоби хоҷагӣ – ин ҳама тадбирҳое буданд, ки кори деҳқонро осон, ҳосилнокии меҳнаташро баланд ва сарсониҳову мушкилиҳои ӯро кам карданд. Бинобар ин, таваҷҷуҳи деҳқонон ба колхозҳо зиёд мегардид.
5. Қарору санадҳои меъёрии ҳуқуқие, ки раванди коллективониро танзим мекарданд, инҳо буданд: қарори Пленуми КМ ҲК (б)У «Дар бораи Комиссариати халқии замини иттифоқӣ» аз ноябри соли 1929, ки оид ба оқибати зӯран коллективонидани ҳоҷагиҳои бою кулакҳои Тоҷикистон буд, қарори КМ ҲК (б) Тоҷикистон «Оид ба нақшаи сохтмони колхозӣ барои солҳои 1929 – 1930» аз 10-уми декабри соли 1929; қарори Бюрои осиёмиёнагии КМ ҲК (б)У «Оид ба вазифаҳои Бюрои осиёмиёнагӣ дар бораи коллективонии саросарӣ» аз январи соли 1930, ки оид ба маҷбурӣ гузаронидани коллективонӣ дар округи Хуҷанду ноҳияҳои Саройкамар, Қубодиён, Арал, Чиптӯра баҳс мекард; қарори КМ ҲК(б)У «Оид ба мубориза зидди каҷравиҳо ва роҳи пешгирифтаи ҳизб дар ҳаракати коллективонӣ» (вайрон кардани принсипи коллективонӣ); қарори КМҲК(б) Тоҷикистон «Дар бораи мустаҳкам кардани колхозҳо» аз моҳи майи соли 1930, ки (мустаҳкам кардани колхозҳо аз ҷиҳати ташкилӣ, раёсат, ҳисобу китоб ва бо кадрҳо таъмин намудани онҳо).

Ноҳияҳои пешқадам дар коллективонӣ инҳо буданд: Нов – 95, 1%, Қубодиён – 87,4%, Шаҳринав 86,6%, Арал – 77,1%, Конибодом – 71,3%. Соли 1932 коллективонӣ дар пахтакорӣ пурра анҷом ёфт.

Соли 1932 соли муваффақиятҳо дар раванди коллективонӣ дониста шуд, чунки ба коллективонӣ деҳқонони миё- наҳол ҷалб гардиданд, ки шумораи онҳо хеле зиёд буда, 56% шумораи умумии хоҷагиҳои деҳқононро ташкил медод. Бо вуҷуди ин пешравиҳо, рафти коллективонӣ дар Тоҷикис- тон нисбат ба ИҶШС сусттар буд. Сабабаш кам будани коргарон дар ҳайати умумии аҳолӣ дониста мешуд. Таҷриба нишон дод, ки дар куҷое синфи коргар вуҷуд дошт, деҳқонон осонтару бештар ба колхозҳо дохил мешуданд. Дар ин раванд коргарон ба деҳқонон ёрӣ медоданд. Коргарон бештар дар шаҳрҳо ва атрофи корхонаҳое, ки дар шаҳракҳо вуҷуд доштанд, зиндагӣ мекарданд. Аз ин рӯ сабаби дуюми суст будани сохтмони колхозӣ дар Тоҷикистон кам ва хурд будани шаҳрҳо буд. Барои ҳамин ҳам деҳқонони тоҷик аксаран ба суст будани таъсири ёрӣ ва дастгирии коргарон ва коллективонӣ дар як давра рӯ ба рӯ шуда буданд.

Дар солҳои панҷсолаи якум ҳар колхоз ҳамагӣ 8 – 17 хоҷагӣ (оила, ҳавлӣ) ва 30 – 70 гектар заминро муттаҳид мекард, ки ба ҳисоби миёна ба ҳар колхоз 13,1 оила ва 47,7 гектар замин рост меомад.

ЛУҒАТ:

1. 25 ҳазор нафараҳо – мафҳумест, ки дар рафти коллективонӣ ба вуҷуд омада буд ва шахсҳоеро дар назар дошт, ки Ҳокимияти Шуравӣ онҳо (асосан, коркунони дастгоҳи ҳизбию шуравӣ ва ҳизбиёни фаъоли сертаҷриба)-ро аз корҳо (вазифаҳо)-и асосиашон озод намуда, барои ёрӣ додан ба раванди коллективонӣ ба деҳот фиристонида буд. Шумораи онҳо сараввал 25 ҳазор нафар буд. Аз ин рӯ онҳоро «25 ҳазорнафара» меномиданд.
2. ПМТ – Пойгоҳи мошинӣ-тракторӣ.