§ 52. ТОҶИКИСТОН ДАР МУҲОРИБАҲОИ ДАВРАИ АВВАЛИ ҶАНГИ БУЗУРГИ ВАТАНӢ (22-ЮМИ ИЮНИ СОЛИ 1941 – СЕНТЯБРИ СОЛИ 1941)

Сабабҳои асосии сар задани Ҷанги бузурги ватанӣ. Сабаби асосии сар задани ҷанги байни Олмони фашистӣ ва ИҶШС, ки он ба Ҷанги бузурги ватанӣ табдил ёфт, пеш аз ҳама вуҷуд доштани зиддияти байни сохторҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангии байни сотсиализму капитализм буд. Империалистони Аврупову Осиё ва Амрико Ҷанги дуюми ҷаҳонро оғоз намуда, тавонистанд, ки онро ба ҷанги зидди сотсиализм равона созанд. Сабабҳои дигари Ҷанги бузурги ватанӣ инҳо ба ҳисоб мерафтанд: ёрии амалии ИҶШС ба ҳама гуна иттиҳоди зидди фашистӣ ё зиддиолмонии давлатҳое, ки ҳоло ба ҳуҷуми фашизм дучор нагардида буданд; дар ҳамон соли 1941 танҳо мондани ИҶШС. Аз ҷиҳати дигар, бе шикасти ИҶШС Олмон наметавонист, ки дар Аврупо нақшаҳои худро амалӣ созад. Шикасти Иттиҳоди Шуравӣ ба Олмон имкон медод, ки муқобилияти ҳарбӣ ва сиёсию байналмилалии Англия ва ИМА-ро бо осонӣ ҳал намояд. Сабаби дигари ин ҷанг фароҳам омадани шароити мусоид барои Олмон буд, ки онро ба ҷанги зидди ИҶШС ҳидоят мекарданд.

Дар ибтидои ҷанг. Субҳи 22-юми июни соли 1941 Олмони фашистӣ бо қувваи зиёди ҳарбӣ ба Иттиҳоди Шуравии ҳуҷум кард. Дар ҳайати ин лашкар артишҳои Венгрия, Италия, Руминия ва Финландия ҳам буданд. Дар як вақт Олмони фашистӣ дар масофаи зиёда аз 3000 км сарҳадро вайрон карда, ба хоки Иттиҳоди Шуравӣ зада даромад. Қувваҳои ҳарбии Олмон он вақт аз 5,5 миллион аскар, 3712 танк, 4950 самолёти ҷангӣ, 47260 тӯп ва миномёт иборат буд. Олмони фашистӣ ҷанги барқосоро гузаронида, дар муддати то 2 моҳ артишҳои асосии Иттиҳоди Шуравиро шикаст доданӣ буд. Олмони фашистӣ ба он умед дошт, ки ҷанги ногаҳонӣ ва барқосо Иттиҳоди Шуравиро пароканда ва шикасти ҳарбии онро метезонад, вале он ба нияти худ нарасид. Баръакс, ҳуҷуми аҳдшиканона Артиши сурхи Шуравиро ҷасуртару дӯстии халқҳоро қавитар гардонид. Ягонагии қушуну халқ ҷабҳаю (фронту) ақибгоҳро мустаҳкамтар кард. Ҳамаи халқҳои Иттиҳоди Шуравӣ ва Артиши сурхи қаҳрамони он аз дақиқаҳои аввал ба дифои Ватан бархостанд. Шиори мардумӣ – «Ватан – модар даъват мекунад!», гардид. Дар тамоми хатти набардҳо аз баҳри Балтика то баҳри Сиёҳ артишҳои шуравӣ ба ҷанг даромаданд. Дар байни онҳо тоҷикон ҳам буданд. Дар ибтидои ҷанг, ки моҳҳои июн – сентябри соли 1941-ро дар бар мегирад, артишҳои шуравӣ ҷангҳои мудофиавӣ карда, аз сабаби нобаробарии қувва қафо менишаст. Ҷангҳои калон ва қаҳрамонона дар ин муддат дар Брест, Вилнюс, Смоленск, Киев, Одесса, Севастопол ва ғайраҳо шуданд. Ҷанговарони тоҷик Акобир Маҳмудов, Маҳмадҷон Абдувалиев, Шукур Раҳмонов ва шояд садҳои дигар, ҷангро дар Брест оғоз намуда, қаҳрамонона ҳалок гардиданд. Дар таърихи Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ қалъаи Брест забтнашуда ва гарнизони он мағлубнашуда ба ҳисоб меравад.

Аз рӯзҳои аввали ҷанг Н. Мирзоев ва А. Тошматов дар Украинаи Ғарбӣ, Саидов, Э. Рӯзиев, Ҳ. Кенҷаев (баъд Қаҳрамони Иттиҳоди Шуравӣ) М. Олимҷонов дар Беларус, А. Ҳоҷибоев, М. Ёров дар Наздибалтика, Бобиев Мирзоалӣ дар Қрим, К. Хушвахтов дар Молдова, Ш. Назаров дар сарҳади Финландия, Х. Пӯлодов ва Р. Сангинов дар қушунҳои Баҳри Шимол ва С. Музаффаров дар киштии минабари «Решителний» меҷангиданд. Ҷангномаи ҳамаи номбаршудагон дар таърихи ибтидои ҷанг сабт шудааст.

Аз корнамоиҳои фиристодагони Тоҷикистон дар ибтидои ҷанг Г. Нуровро, ки 23 июни соли 1941, дар соҳили дарёи Прут, бо тӯпи худ танки душманро маҳв сохт, Ҳодӣ Кенҷаевро, ки дар ҳимояи шаҳри Лвов қаҳрамонӣ нишон дода, сазовори медали «Барои шуҷоат» гардидааст, метавон ном бурд. Р. Абдуллоев, Ҷ. Абдуллоев, Д. Абдурашитов, Д. Тағоев, Р. Авдиев, С. Аслонов, Б. Алиев ва садҳо дигарон иштирокчиёни муҳорибаи Смоленск буданд, ки яке аз муҳорибаҳои хунини ибтидои ҷанг буд. Дар санаи 3 – 8-уми июли соли 1941 тӯпчии уротеппагӣ Муҳаммадӣ Иброҳимов дар маҳаллаи Плешенатсаи Минск қаҳрамонии бемислу монанд нишон дода, дар як муҳориба 14 автомошина ва 6 танки душманро аз кор баровард. Барои ин корнамоӣ ӯро бо ордени Ленин мукофотониданд, ки аввалин ҷанговари тоҷикест, ки ба чунин мукофоти олӣ сарфароз гардидааст.

Эргаш Рӯзиеви хуҷандӣ, ки ӯ ҳам тӯпчӣ буд, дар вақти ақибнишинӣ ҳамроҳи 11 нафари дигар ба муҳосира афтода, 13 шабонарӯз дар ақибгоҳи душман ҷанги тан ба тан карда, аз муҳосира баромад. Барои ин корнамоӣ ва ҷасоратҳои минбаъда, ӯ аз дасти маршал Чойболсан мукофоти олии Муғулистон – ордени «Ситораи Қутб»-ро гирифта буд. Р. Исмоилов, А. Азимов, Ҷ. Назаров ва даҳҳои дигар дар ҳимояи Одесса иштирок доштанд. Н. Илёсов бошад, ҳамроҳи ҳам- яроқонаш дар гарнизони зеризаминии (корхонаи сангрезакунии) Азимушкаи Керч зиёда аз 4 моҳ муқобилият нишон дод.

Номи фарзандони тоҷик: А. Собиров, К. Хушвахтов, А. Қаландаров, Ш. Назаров ва ҳазорон нафари дигар дар таърихи ибтидои ҷанг сабт аст, яъне, дар ибтидои ҷанг корнамоиҳои тоҷикистониёнро дар ҳамаи сарҳадди зиёда аз 3 ҳазор киллометраи мамлакат дидан мумкин аст. Ақибнишинии маҷбурӣ шиори «Ватани сотсиалистӣ дар хатар аст»-ро шиори ҷабҳа ва ақибгоҳ кард. Мутаассифона, таърихи муфассали иштироки тоҷикистониён дар ибтидои ҷанг ҳанӯз ҳам навишта нашудааст.

ЛУҒАТ:

1. «Ватан – модар даъват мекунад!» – шиорплакати давраи Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941 – 1945, ки дар ҳама ҷойҳои ҷамъиятӣ ва корхонаҳо часпонда шуда буд.
2. «Ватани сотсиалистӣ дар хатар аст» – ин шиори ҷанги граждании солҳои 1918 – 1920 буд, ки онро В.И. Ленин навишта буд. Ин шиор солҳои 1941 – 1945 ҳам истифода шуда буд.
3. Гитлер – насаби аслиаш Шикелгрубер Адолф (20.04.1889 – майи 1945) роҳбари ҳизби миллӣ-сотсиалистии Олмон (1919 – 1945), сардори давлати фашистии Олмон (солҳои 1933 – 1945).