§ 41. СОҲАҲОИ АСОСИИ ХОҶАГИИ ҚИШЛОҚ ДАР ДАВРАИ «СИЁСАТИ КОЛЛЕКТИВОНӢ»

Тавсифи умумӣ. Хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон таърихан серсоҳа буд. Қариб, ки ҳама навъҳои ғалла, мева, чорво, парандаҳои хонагӣ кишту парвариш карда мешуданд. Вале ҳар минтақа дар ҳама давру замон соҳаҳои асосии худро дошт, ки онро талаботи истеъмолии маҳал ва бозори дохилии мамлакат муайян мекард. Зироаткорӣ, боғдорӣ ва чорводорӣ бештар ба боздеҳи иқтисодии онҳо асос ёфта буданд, яъне, деҳқон он навъи ғалла, мева, чорвоеро кишту парвариш мекард, ки аз он ҳосили дилхоҳ гирифта тавонад. Аз ин рӯ минтақаҳои Тоҷикистон ҳоло аз асрҳои миёна сар карда, кайҳо ба шаклҳои истеҳсолии тахассусӣ гузашта буданд ва ин истеҳсолоти тахассусӣ дар давраи нав – сохтмони сотсиализм ҳам истифода мешуд. Дар Тоҷикистон дар нимаи аввали асри ХХ кишти ғалладонаи навъҳои гандум, ҷав, ҷавдор, шолӣ, нахӯд, наск, лӯбиё, ҷуворӣ, мош, арзан, зағир, кунҷид ва ғайраҳо; аз зироатҳои полизӣ харбуза тарбуз, каду, пиёз, карам; аз меваҳо зардолу, чормағз, ангур, тут, себ, олуча; аз ҳайвонот буз, гӯсфанд, гов, асп, хар навъҳои асосӣ ба ҳисоб мерафтанд. Пахта ва пилла ҳам дар иқтисодиёту маишати тоҷикон аҳаммият дошт. Пахтаи ҷойдорӣ, ғӯза ва кирмак кишту парвариш мекарданд, ки хосси ҳама минтақаҳои Тоҷикистон буданд, вале фақат барои риштану бофтан ба онҳо баъди 10-15 сол рӯ меоварданд.

Дар даврони шуравӣ пахтакорӣ ва кирмакпарварӣ ба соҳаҳои афзалиятноки зироат ва касб табдил ёфтанд.

Пахтакорӣ. Пахтакорӣ дар иқтисодиёти деҳоти тоҷик маҳз дар давраи шуравӣ, дар солҳои 30-юми асри ХХ, махсусан, дар давраи сиёсати коллективонии деҳот, мақоми хосса пайдо карда, ба ашёи хоми стратегӣ ва саноатӣ табдил ёфт. Тоҷикистон ба яке аз ҷумҳуриҳои асосии истеҳсолкунандаи пахта ихтисос дода шуда буд. Ин ихтисос ҳама истеҳсолкунандагонашро аз ҳама гуна имтиёзҳои давлатӣ бархӯрдор гардонда буд. Маблағгузории даркорӣ, низ аз ҷумлаи ин имтиёзҳо буд, ки бе он ин соҳаро ба дараҷаи даркорӣ ривоҷ додан мумкин набуд.

Пешомади инкишофи пахтакории Тоҷикистон дар нақшаҳои панҷсолаҳои якуму (солҳои 1928/29 – 1932/33) дуюм (солҳои 1933 – 1937) дарҷ гардида буданд. Ба нақша гирифта шуда буд, ки дар ҷумҳурӣ истеҳсоли пахта дар охири панҷсолаи дувум ба 80 ҳазор тонна расонда мешавад. Барои ба ин мақсад расидан ба нақша гирифта шуда буд, ки шабакаҳои обёрии вуҷуддошта васеъ ва пурра карда шуда, шабакаи обёрии нави водии Вахш, ки мебоист 94 ҳазор гектар заминро обшор мекард, инчунин, канали калони Вахш сохта ба кор андохта мешуд. Дар сохтмони ин иншоот тамоми мамлакати шуравӣ ва мутахассисони хориҷӣ иштирок доштанд. Барои бунёди канали Вахш 155,5 миллион сӯм сарф шуда буд, ки қудрати буҷети Тоҷикистон ба он дар даҳсолаҳо намерасид. Канали Вахш махсули дӯстии халқҳо, ҳамкории ҷумҳуриҳои собиқ Иттиҳоди Шуравӣ буд. Ин канал водии гарм ва хушкро ба водии тилоӣ, водии истеҳсоли пахта табдил дод. Дар водии Вахш, маҳз ба хотири обу ҳосилнокии заминаш, соли 1929 Маркази тадқиқотии пахтакорӣ ташкил дода шуд.

Тоҷикистон соли 1927 – 27 ҳазор тонна, соли 1928 – 38,6 ҳазор тонна, соли 1929 – 37,1 ҳазор тонна пахта (ҳосилнокӣ – аз ҳар гектар, 7-сентнерӣ истеҳсол карда буд. Солҳои 1929 – 1932 кишти пахта ба 119,6 ҳазор тонна (ба ҷойи 52,2 ҳазор тонна соли 1928) расонда шуда буд, вале ҳосилнокии он аз 6,5 сентнер то ба 4,1 сентнер кам гардида буд. Истеҳсоли пахта соли 1932 – 48,9 ҳазор тоннаро ташкил дода буд.

Соли 1935 ҷумҳурӣ – 80555 ҳазор тонна, соли 1936 – зиёда аз 120000 ҳазор тонна, соли 1937 – зиёда аз 178 ҳазор тонна ва соли охири панҷсолаи дувум 183 ҳазор тонна пахта истеҳсол намуда, аз рӯйи ҳосилнокӣ дар мамлакати шуравӣ ба ҷойи якум баромад.

Ғаллакорӣ. Ғаллакорӣ яке аз соҳаҳои асосии хоҷагии қиш- лоқи Тоҷикистон ба ҳисоб мерафт ва то соли 1929 истеҳсоли он ба дараҷаи тоинқилобӣ расонида шуда буд. Соли 1913 дар ҳудуди Тоҷикистон тақрибан 413 ҳазор тонна замин кишт ва тақрибан 200-202 ҳазор тонна ғалла истеҳсол мешуд. Кишти ғалла сол ба сол зиёд ва ҳосилнокии он баланд мегардид. Соли 1932 дар ҷумҳурӣ 573,7 ҳазор тонна кишт ва 383,3 ҳазор тона ғалла рӯёнда шуда, ҳосилнокии ғалла аз 7,7 сентнери соли 1932 ба 9,2 сентнер дар соли 1937 расид. Соли 1937 истеҳсоли ғалладона ба 488,1 ҳазор тонна расонда шуд.

Аз соли 1938 сар карда, дар ҷумҳурӣ истеҳсоли ғалла дар заминҳои обӣ тамоюл ба камшавӣ ва дар заминҳои лалмӣ тамоюл ба зиёдшавиро гирифт. Дигар ин ки Тоҷикистон ба ивази пахта аз ҷумҳуриҳои Русия ва Украина ғаллаи зиёде мегирифтагӣ шуду истеҳсоли ғаллаи хӯроквориро кам кард. Минбаъд ҷумҳурӣ фақат ғаллаи техникӣ кишт мекардагӣ шуд.

Чорводорӣ. Чорводорӣ соҳаи дуюми хоҷагидории аҳолии Тоҷикистон ба ҳисоб мерафт. Дар солҳои ҷанги шаҳрвандӣ саршумори чорвои ҷумҳурӣ бениҳоят кам гардида буд. Баъди ҷанг ҳам ин раванд тамоюл ба камшавӣ дошт. Тадбирҳои давлат бо роҳи қисме аз аҳолиро аз андози чорво озод кардан, сари роҳи камшавии саршумори чорворо гирифта бошад ҳам, бе дастгирию ёрии давлат саршумори онро зиёд кардан душвор буд. Як роҳи зиёд кардани саршумор ташкили чорводории ҷамъиятӣ (кооперативӣ-коллективӣ) дониста шуда буд.

Дар солҳои 20-уми асри ХХ дар Тоҷикистон чорводории ҷамъиятӣ қариб, ки вуҷуд надошт. Чорводории ҷамъиятӣ хосси давраи коллективонии деҳот буд ва ҳаст, чунки ба колхозҳои навтаъсиси ғаллакору пахтакор иҷозати доштани миқдори муайяни чорво ҳам дода шуда буд. Дигар ин, ки аз соли 1930 сар карда, дар ҷумҳурӣ хоҷагиҳои чорводор ҳам таъсис ёфта буданд. Аз тарафи дигар, кӯшиши таъсиси колхозҳои чорводор ва тарғиботи зидди сиёсати кооператсиякунӣ ва коллективонӣ ба умуман несткунии чорво ва хусусан чорвои корӣ боис гардид. Аксари аҳолӣ дар давраи сиёсати саросар гузаштан ба РКДЗ-ҳо ҳамчун эътироз қасдан даст ба забҳи чорвои корӣ зада буданд. Ин қасд дар солҳои минбаъда сабаби кам шудани кишт ва душворӣ дар маъракаи шудгор гардид.

Солҳои 1932 – 1937 барои ташкили колхозҳои чорводорӣ Ҳукумати умумииттифоқӣ ба Тоҷикистон ба воситаи чорвои зинда ёрии амалӣ расонида буд. Ба ҷумҳурӣ аз Русия, Украина ва Қазоқистон чорвои зиёде оварда шуда буд, вале аз надоштани таҷрибаи хоҷагидорӣ саршумори онҳоро нигоҳ дошта натавонистанд. Фақат аз соли 1936 сар карда, дар ҷумҳурӣ раванди афзоиши чорводории ҷамъиятӣ оғоз гардид. Сабаби асосии ин раванд қарори Ҳукумати Шуравӣ дар бораи барои ҳар як колхоз ба таври ҳатмӣ доштани ду фермаи чорводорӣ гардида буд: як фермаи молӣ ва як фермаи ширӣ. Фермаи молӣ фермаи чорвои хурд (бузу гӯсфанд) ва фермаи ширӣ чорвои калон (говҳои ҷӯшоӣ) буд. Барои ин мақсад соли 1935 колхозу деҳқонон аз давлат 2497 ҳазор сӯм ёрӣ гирифта буданд. Баробари ин давлат корҳои зиёдеро оид ба хизмати зоотехникию зооветеринарӣ ба роҳ монда буд. Дар натиҷа саршумори чорво соли 1937 ба 2135000, чорвои калони шохдор ба 500,1 ҳазор ва чорвои хурд ба 1634900 сар расида буд.

Соҳаҳои дигари хоҷагидорӣ. Сиёсати нодурусти андози боғот дар солҳои 1917 – 1932 бисёр боғҳоро аз байн бурда буд. Бинобар ин аз соли 1935 сар карда, сиёсати давлатӣ нисбати боғҳои шахсӣ ва ҷамъиятӣ тағйир ёфта, андози тафриқавӣ ҷорӣ гардид. Дар натиҷа дар солҳои 1936 – 1937 боғҳо 60,7% зиёд гардида, масоҳати умумии онҳо ба 24,6 ҳазор га расид. Дар ҷумҳурӣ деҳқонони 9 совхоз ба боғдорӣ машғул буданд.

Дар солҳои 30 кирмакпарварӣ ҳам ба соҳаи даромадноки иқтисодӣ табдил ёфта буд. Истеҳсоли пилла аз 619550 килои соли 1932 ба 1360797 килограмм дар соли 1937 расида буд.

ЛУҒАТ:

Ферма – хоҷагии яксоҳа