Назарияи адабиет
Достон (гоҳо дар шакли дастон низ истифода мешавад) дар луғат маъноҳои гуногун дорад. Як маънояш овоза, машҳур, шуҳрат мебошад. Ба ин маънӣ Ҳилолӣ гуфтааст:
Маҷнун чу фасонаи ҷаҳон шуд,
Он рози нуҳуфта достон шуд.
Рустами Достон низ ба ҳамин маъност. Мафҳуми дигари достон қисса, саргузашт, ривоят мебошад. Ба ин маънӣ Фирдавсӣ фармудааст:
Кунун, эй сухангӯйи бедормағз,
Яке достоне биорой нағз.
Дар истилоҳи адабӣ достон асари калонҳаҷмест, ки асосан ба назм эҷод гардида, дар он воқеаҳои гуногуни ҳаёти одамон мавриди тасвири бадеӣ қарор мегиранд. Достон таърихи қадима дорад. Ин жанри адабӣ дар «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ аз ҷиҳати шаклу мазмун ба дараҷаи камолот расид. Адабиётшиносон 63 қисмати «Шоҳнома»-ро дар зери мафҳуми достон ном бурдаанд.
Достонҳои Фирдавсӣ ва ҳамасрони ӯ дар мавзуъҳои қаҳрамонӣ (паҳлавонӣ) ва таърихӣ эҷод гардидаанд. Дар асрҳои XI–XII дар адабиёти тоҷик достонҳои ишқӣ – романтикии «Вис ва Ромин»-и Фахриддини Гургонӣ, «Хусрав ва Ширин» ва «Лайлӣ ва Маҷнун»-и Низомии Ганҷавӣ таълиф гардидаанд.
Дар адабиёти классикии тоҷик жанри достон мавқеи муҳим пайдо кард ва навъҳои гуногуни он – достонҳои асотирӣ, паҳлавонӣ, таърихӣ, ошиқона, ирфонӣ, иҷтимоӣ, ахлоқию фалсафӣ, фоҷиавӣ ривоҷ ёфтанд. Достонҳои Фирдавсӣ, Низомии Ганҷавӣ, Шайх Аттор, Ҷалолиддини Румӣ, Хусрави Деҳлавӣ, Абдурраҳмони Ҷомӣ, Абдулқодири Бедил ва ғайра дар байни дигар халқҳои ҷаҳон низ маълуму машҳуранд.
Дар адабиёти тоҷик достон, асосан, дар шакли қофиябандии маснавӣ (аа, бб, вв...) эҷод мегардад. Вале, дар назми классикӣ дар таълифи достон тарзҳои дигари қофиябандӣ низ истифода шудааст. Аз ҷумла, достони «Мушу Гурба»-и Убайди Зоконӣ дар шакли қофиябандии қасида (аа, ба, ва...) навишта шудааст. Дос тони «Панҷ ганҷ»-и шоири асри XVII Зиёӣ дар шакли қофиябандии мусаммати мухаммас (ааааа, бббба, вввва... ) таълиф ёфтааст.
Такмили достон
Дар адабиёти давраи нави тоҷик достон аз ҷиҳати маъно васеъ гардида, шаклҳои тозаи адабиро низ фаро гирифт. Дар достонҳо баробари қофияҳои суннатӣ қофияҳои нав, ки
ба воситаи назми рус ва Аврупо гузаштаанд, истифода мешавад. Аз ҷумла, достонҳои «Ҳасани аробакаш»-и М. Турсунзода ва «Кӯчабоғи ошиқон»-и А. Шукӯҳӣ дар шакли мураббаъ бо қофияҳои абвб («Ҳасани аробакаш») ва абаб («Кӯчабоғи ошиқон») эҷод гардидаанд.
Достон мувофиқи тарзи тасвир ҳам ба ҷинси ҳамоса ва ҳам ба ҷинси лирика муштарак аст, бинобар ин, ба ду навъ – достони ҳамосӣ ва достони лирикӣ ҷудо мешавад. Агар дар достон воқеа, образ, сужет, зиддият ва характер мавқеъ дошта бошад, достони ҳамосӣ ном мегирад. Ба муколамаи Рустам ва Исфандиёр (аз «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ) дар майдони набард таваҷҷуҳ намоед. Ин ду паҳлавон сазовори якдигаранд. Ба ҳам самимона суҳбат мекунанд, якдигарро ба меҳмонӣ мехонанд ва нажоди худро ситоиш менамоянд. Муколамаи онҳо торафт қувват мегирад ва пеш аз набард чунин садо медиҳад. Исфандиёр ба Рустам мегӯяд:
«...Ту фардо бубинӣ ба овардгоҳ,
Ки гетӣ шавад пеши чашмат сиёҳ.
Бидонӣ, ки пайкони мардони мард,
Чӣ гуна бувад рӯзи нангу набард?»
Ҷавоби Рустам ҳам сазовор аст:
Бад-ӯ гуфт Рустам, ки: «Эй номҷӯ,
Туро гар чунин омадаст орзу.
Танат бар тани Рахш меҳмон кунам,
Ба гурзу ба купол дармон кунам».
Дар достони лирикӣ танҳо сухани тавсифии шоир мавқеъ дорад, ки он аз номи қаҳрамони лирикӣ баён мешавад. Шоир фикру ақида ва муносибати худро ба муҳимтарин рӯйдодҳои зиндагӣ баён мекунад. Таваҷҷуҳ намоед ба банди зерин аз оғози достони «Мавҷҳои Днепр»-и Муъмин Қаноат:
Эй Днепро, модари поки Тарас,
Назди ту даҳрӯза меҳмон омадам.
Аз лаби дарёи Панҷи беқарор,
Аз Бадахшон, аз Бадахшон омадам...
М. Қаноат аз аввал то охири достон чун қаҳрамони лирикӣ ширкат меварзад ва тамоми мундариҷаи асар аз нигоҳи шоир баррасӣ мешавад. Дар достон образҳои шоири украин Т.Г. Шевченко (1814–1861), Қаҳрамони Иттиҳоди Шуравӣ Саидқул Турдиев (1912–1943) ва бародари М. Қаноат мушоҳида мешаванд. Вале онҳо амал намекунанд, балки чун объекти муҳокима ва воситаи андешаи қаҳрамони лирикӣ мебошанд.
Достони лирикӣ маҳсули асри XX мебошад. Шоирони тоҷик аз дастовардҳои адибони аврупоӣ ва рус истифода карда, ин навъи достонсароиро ривоҷ додаанд. Образи қаҳрамони лирикӣ бори аввал дар «Манзараҳои сегона» (1933) ном достони А. Деҳотӣ мавқеъ пайдо кард. Дар достонҳои М. Турсунзода («Чароғи абадӣ», «Ҷони ширин»), Ғ. Мирзо («366 паҳлу»), М. Қа ноат («Мавҷҳои Днепр», «Сурӯши Сталинград») қаҳрамони лирикӣ хеле фаъол мебошад.
Реклама
